موضوع: محمدعلی روحانی ـ آیت‌الله قمی
تاریخ سند: 25 فروردین 1343
موضوع: محمدعلی روحانی ـ آیت‌الله قمی
متن سند:
موضوع: محمدعلی روحانی ـ آیت‌الله قمی1[1ـ در تاریخ] 25 /1 /43 اعلامیه به نام (عمال استعمار به حربه افتراء متوسل شده‌اند) 2را در منزل حضرت آیت‌اله قمی آقای محمدعلی روحانی پخش کرده بود و چند عدد را هم در مسجد جامع گوهرشاد3 همان موقع زده بودند و این اعلامیه را آقای محمدعلی روحانی در همان موقع (یعنی هنگامی که حضرت آیت‌اله قمی از تهران آمدند) به اینجانب داده بود که چند عدد آن را تقدیم داشته بودم.
2ـ همین اعلامیه را یک نفر طلبه به نام شیخ محمد شهرت رضوانی که در مدرسه بالاسر4 می‌باشد چندین عدد به اینجانب داده بود.
3ـ و همین اعلامیه را آقای شیخ عبدالکریم عبدالهی که در مدرسه سلیمان‌خان5 می‌باشد ایشان به اینجانب داده بودند. و فعلاً هم من‌باب نمونه چهار عدد را تقدیم داشتم.
آدرس این دو نفر.
1ـ آقای محمدعلی روحانی ـ در مدرسه خیرات‌خان6 اطاق شماره 49 می‌باشد اما فعلاً نیست و آدرس مازندران- گرگان مغازه حیدرعلی کیانی و از آنجا به محل ایلوار محمدعلی روحانی
2ـ آقای شیخ رضوانی ـ مدرسه بالاسر ورود مدرسه است دست چپ اطاق اول فوقانی می‌باشد و ایشان هم فعلاً نیستند و در بیرجند می‌باشند. ـ
آیت‌اله قمی
توضیحات سند:
1. آیت‌الله سیدحسن طباطبائی قمی، فرزند آیت‌الله العظمی حاج آقا حسین طباطبائی قمی در سال 1290 ﻫ ش در نجف اشرف متولد شد. در دوران کودکی همراه با پدر به مشهد سفر کرد و پس از گذراندن سطوح معقول و منقول نزد علماء مشهد، در سال 1307پس از بازگشت از سفر حج، در اثر کسالت به مدت 6 ماه به اصفهان سفر کرد و از محضر علماء آن شهر بهره برد. پس از آن در سال 1310 به اتفاق پدر به نجف اشرف هجرت کرد و از محضر علماء نجف از جمله آیت‌الله نائینی بهره‌مند شد. پس از بازگشت به مشهد، در سال 1314 در پی واقعه مسجد گوهرشاد همراه با پدر به کربلا تبعید شد و در آنجا از محضر اساتید آن شهر بهره برد و پس از آن به تدریس سطوح نهائی پرداخت. در حدود سال 1327 پس از فوت پدر به مشهد سفر کرد و در مسجد گوهرشاد به تدریس و تبلیغ پرداخت. وی در جریان نهضت امام خمینی(ره) در سال 1342 به فعالیت های سیاسی و مبارزه علیه شاه پرداخت و در طی همین فعالیت‌ها در 15 خرداد 1342 دستگیر و چند ماه در تهران محصور شد. وی پس از آن به مشهد بازگشت، ولی 2 سال بعد در سال 1344 به علت مخالفت با حکومت پهلوی و فعالیت های سیاسی به خاش و یک سال بعد به کرج تبعید شد، تا اینکه در شهریور 1357 به مشهد بازگشت. ایشان در سال 1386 دار فانی را وداع گفت.2. متن این اعلامیه در صفحه بعد آمده است.
3. مسجد گوهرشاد: یکی از مساجد باشکوه ایران از عهد تیموری است که در اوایل قرن نهم قمری بنا شده است. این بنای تاریخی در جنوب حرم مطهر رضوی قرار دارد و به رواق‌‌های دارالسیاده و دارالحفاظ متصل است. این مسجد به دستور بانو گوهرشاد، دختر امیر غیاث‌الدین ترخان، از امرای جغتایی، که همسر شاهرخ تیموری بود، در سال 821 قمری توسط معمار معروف ایرانی، قوام الدین شیرازی، به سبک معماری دوران تیموری ساخته شد.
کاشی‌کاری، طاق‌‌های گنبدی شکل مسجد و مناره‌‌های آن، مقرنس، معرق‌کاری ممتاز و سایر جلوه‌‌های بی‌نظیر معماری این مسجد نمونه‌ای از شاهکارهای هنری عهد تیموری است و نمونه کامل و برجسته هنر ایرانی به شمار می‌رود که تمام خصوصیات و ویژگی‌‌های معماری سنتی در آن به‌کاررفته است. این مسجد پس از شش‌صد سال هنوز گل سرسبد معماری بناهای مذهبی ایران و جهان است. به‌ویژه ایوان جنوبی مسجد به نام ایوان مقصوره، با حدود 500 مترمربع مساحت، از باشکوه‌ترین ایوان‌‌های مساجد جهان است. در دو طرف این ایوان، دو مناره هرکدام به ارتفاع 43 متر از کف مسجد ساخته شده و دارای کتیبه‌‌هایی چند است. مسجد گوهرشاد صحنی به وسعت 2800 مترمربع دارد و زیربنای آن 9400 مترمربع است. مهد علیا، گوهرشاد آغا یا گوهرشاد بیگم از اشراف زنان خراسان بوده است. وى زنى بسیار با تمکّن، با وقار، خردمند، با ثروت و بااحتیاط بود که به کثرت رحم و اطعام و انعام و صدقات و خیرات و مبرات موصوف و در حسن تدبیر و سیاست و حیا، مقامى والا داشت. به گفته مرحوم حاج ملاهاشم خراسانى در کتاب منتخب التواریخ، مخدره گوهرشاد آغا مسلماً شیعه بوده و در کمال اخلاص و حسن عقیده، مسجدى را در مشهد مقدس بنا نهاد و می‌توان گفت که این مسجد مقدس، قدیمی‌ترین مسجد موجود شیعه در این ناحیه است. این زن مؤمن و هنردوست در روز نهم رمضان سال 861ﻫ.ق در سن هشتادویک‌سالگی براثر وسوسه جمعى، به‌فرمان میرزا سلطان ابوسعید برادرزاده شاهرخ، در هرات به شهادت رسید و پیکرش را در مدرسه گوهرشاد در هرات، که خود، آن را ساخته بود، کنار مزار شوهرش به خاک سپردند. پسرش، میرزا بایسنقر نیز در این مدرسه، در جوار قبر مادر و پدرش مدفون شده است.
4. مدرسه بالاسر: در بازار نزدیک صحن عقیق قرار گرفته و تاریخ بنای اولیۀ آن معلوم نیست. در زمان شاه سلیمان صفوی سعدالدین محمد، وزیرِ کل خراسان و هرات، بانی مدرسه پای، آن را تعمیر کرد. در بالای درِ این مدرسه اشعاری است به خط نستعلیق که از تاریخ تعمیر حکایت دارد. در پیشانی ایوان مدرسه به خط ثلث بر کاشی خشتی مسطور است «قال الامام علیه السّلام العالم کالذهب و المتعلم کالفضه و سایر الناس کالرصاص فی سنه 1271 کتبه محمدالحسین الشهید».
در ایوان مقابل در مدرسه، که بالای سر مبارک قرار دارد، کتیبه‌ای به خط ثلث گچبری، شده که اول آن «قد وفق الله سبحانه لتعمیر هذه المدرسه المقدّسه فی ایام» و آخر آن «سعدالدین میرزا محمد وزیر کلّ خراسان و هرات 1091 هجری» می‌باشد. «فریزر»، سیّاح، به نقل از مطلع الشمس گوید: مدرسه‌ایست پاک و تمیز و املاک و دکاکین موقوفه دارد و تقریباً بیست نفر طلبه در آن سکنی دارند.
نک: مشهد در آغاز قرن چهارده خورشیدی، مهدی سعیدی، صص 98 – 97
5. مدرسه سلیمان‌خان: در کوچۀ حمام شاه تقریباً مقابل مسجد شاه بنا شده و بانی آن اعتضادالدوله امیرکبیر سلیمان‌خان(متوفی 1220 ﻫ ق) پسر محمدخان قاجار، پسردائی محمدشاه قاجار است، که در 1210ش در رکاب آغامحمدخان قاجار به مشهد آمده است. تاریخ بنای آن محققاً در دست نیست ولی چون در زمان محمدشاه بنا گردیده و شاه مزبور در سال 1210ش به این نقطه آمده، به احتمال قوی در سال‌های 1210 و 1211ش بنا شده است. در زمان خود واقف و پسرش قاسم‌خان قاجار، مدرسه آباد بوده ولی بعد در طول زمان خراب شده تا این که در 1257ش نصرالله خان قاجار نوادۀ واقف، در زمان ناصرالدین شاه قاجار آن را تعمیر کرده است.
این مدرسه بالنسبه آباد است و 23 حجره دارد. آب مشروب آن آب لوله می‌باشد، عدۀ طلاب آن 34 نفر است فریزر عدۀ آنها را 15 الی 20 شمرده. بر دیوار دالان آن، رو به قبله، عباراتی بر لوح سنگی کنده شده، بنا به گفتۀ صاحب مطلع‌الشمس این سنگ سابقاً بالای در بوده است. اول این کتیبه چنین است: «نصر من الله و فتح قریب قال رسول‌الله صلّی الله علیه و آله انا مدینه العلم و علی باب‌‌ها بسم‌الله الرحمن الرحیم چون عالی مدرسه سلطانیه از مبدعات عالیه خلد آشیان امیرالامراء العظام اعتضادالسلطنه سلیمان‌خان قاجار تغمدۀ الله الملک الجبار». آخر آن هم «تاریخ اتمام تعمیر فی شهر ربیع‌الثانی حرره محمدعلی» می‌باشد.
6. مدرسه خیرات خان یکی از مدارس بزرگ دوره صفوى بوده است که به هنگام حکومت شاه عباس دوم (1052 ـ 1077ق) در محل بست پایین حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام بناشده است. بانى آن فردى به نام خیرات خان، از خوانین زمان، بوده که قبل از اتمام بنا درگذشته و ازاین‌رو مدرسه به نام او مشهور شده است. مساحت این بنا حدود 1500 مترمربع بوده و در دوطبقه پیرامون حیاط مرکزى احداث‌شده و 79 حجره داشته است.
این مدرسه که در زمره یکی از معتبرترین و معروف‌ترین مدارس علمیه مشهد به شمار می‌رفت پس از افول حکومت صفوی رونق و شور علمی خود را از دست داد. در ایام مبارزات انقلاب اسلامی، این مدرسه یکی از مدارس پرشور و فعال در عرصه مبارزات بوده است. در برخی از اسناد ساواک آمده است: «مدارس حوزه علمیه به‌ویژه خیرات خان و میرزا جعفر، مرکز فعالیت عناصر ضد رژیم و به‌صورت لانه فساد علیه امنیت کشور درآمده است.»
در دوران حکومت پهلوی به جهت سیاست‌های ضد دینی، تمام مدارس علمیه مشهد از جمله این مدرسه در آستانه تخریب و تعطیلی بودند و مرمت و بازسازی نشدند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ساختمان مدرسه علی‌رغم کوشش‌های متخصصان فن، به علت پوسیدگی و نابودی پایه‌های آن در شرف ریزش بود، به‌کلی ویران و در قالب دانشگاه علوم اسلامی رضوی بازسازی شد. دانشگاه رضوی در محل سابق مدرسه‌های خیرات خان و میرزا جعفر در زمینی به مساحت 22000 متر به شیوه‌ای نوین و زیبا ساخته شده است. (رک: گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه مشهد؛ تألیف حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، نشر کنگره جهانی حضرت رضا علیه‌السلام؛ اسناد ساواک)